Όλυμπος Καρπάθου - Καθημερινότητα 500 ετών..

Με τους ανεμόμυλους ακόμα να γυρίζουν, τα άσπρα σπίτια σκαρφαλωμένα στους βράχους και τους ντόπιους να τριγυρνούν φορώντας τις παραδοσιακές τους ενδυμασίες, η Όλυμπος δεν είναι απλά ένα χωριό που κρατά ζωντανή την παράδοση, είναι ένα ζωντανό μουσείο.

Το τοπίο μπορεί κανείς να το φανταστεί μόνο από το όνομα του χωριού. Η Όλυμπος ή Έλυμπος όπως τη λένε οι ντόπιοι, μοιάζει στο ορεινό τοπίο του Ολύμπου, μόνο που το θηλυκό της γένος της προσδίδει την πιο γλυκιά της φύση. Ο χρόνος εδώ μοιάζει να έχει σταματήσει ή απλά η Όλυμπος κατάφερε να του ξεφύγει. Η απομακρυσμένη και δυσπρόσιτη θέση του χωριού το προστάτεψε από τις επιδρομές των πειρατών στο παρελθόν και από την αλλοίωση της εξέλιξης μετέπειτα διατηρώντας το χαρακτήρα του αναλλοίωτο.

Η ιδιαίτερη παραδοσιακή αρχιτεκτονική των σπιτιών που εναρμονίζονται απόλυτα στο άγριο τοπίο της Καρπάθου δεν είναι το κυριότερο αξιοθέατο, ούτε τα σπίτια, ούτε τα βράχια της Ολύμπου. Το αξιοθέατο της Ολύμπου είναι οι άνθρωποί της, ζωντανή ιστορία με σάρκα και οστά που δίνουν ψυχή στον άγονο και δύσκολο τόπο, που δίνουν χρώμα με τις πολύχρωμες υφαντές φορεσιές τους, που γεμίζουν τον αέρα με λέξεις για μας δυσνόητες.

Η ίδρυση του χωριού τοποθετείται στο 10ο με 15ο αιώνα από βοσκούς της Βρυκούντας που ήρθαν εδώ μετά από έναν ισχυρό σεισμό. Η αρχιτεκτονική του χωριού ακολουθεί την επικλινή διάταξη του χώρου η οποία υπογραμμίζει και την κοινωνική διαβάθμιση των κατοίκων της Ολύμπου. Η ανώτερη κοινωνική τάξη, το αρχοντολόι, είναι η κανακάρηδες, δηλαδή οι πρωτότοκοι γιοί της κάθε οικογένειας που μένουν στην περιοχή γύρω από το Κάστρο και την Έξω Καμάρα. Στο Μέσα Χωριό βρίσκονταν οι μεσαίοι κτηματίες με τα συρούμενα (καλλιεργήσιμα) χωράφια. Στο Κάτω Χωριό κάθονταν οι τρούσοι ή φούρλοι, άνθρωποι χωρίς κτηματική περιουσία και επομένως χωρίς λόγο για τα κοινά.

Οι κοινωνικές τάξεις καθορίζονταν από το εθιμικό κληρονομικό δίκαιο της Ολύμπου. Ο κανακάρης, ο πρωτότοκος γιός της κάθε οικογένειας, έχει το αποκλειστικό δικαίωμα στην περιουσία του πατέρα του. Αντίστοιχα, η κανακαρά, η πρωτότοκη κόρη κάθε οικογένειας έχει το αποκλειστικό δικαίωμα στην περιουσία της μητέρας. Τα άλλα παιδιά δεν έχουν δικαίωμα στην περιουσία των γονιών τους παρά μόνο σε αυτή που αποκτήθηκε μετά το γάμο τους και κατανέμεται εξίσου μεταξύ όλων των παιδιών.

Ο κάθε κανακάρης ήταν υποχρεωμένος να παντρευτεί κανακαρά. Η πρωτότοκη έμενε στο σπίτι και καταπιανόταν με το κέντημα, το ράψιμο και άλλες ελαφρές δουλειές του σπιτιού, σε αντίθεση με τις αδελφές της, που έκαναν όλες τις βαριές γεωργικές εργασίες. Η κανακαρά της κάθε οικογένειας ξεχώριζε από τις αδελφές της εύκολα από το πολυτελές φόρεμα και τα πλούσια κοσμήματα που φορούσε.

Η περιορισμένη έκταση καλλιεργήσιμης γης κατέστησε αναγκαίο για πολλούς να μεταναστεύσουν σε άλλα μέρη για να εργαστούν. Έτσι, βρίσκονται στον Πειραιά, τη Ρόδο, την Κάσο και την Κρήτη αλλά και στο εξωτερικό όπως στο Ιράν, το Σουδάν, την Αιθιοπία και μετά το 1900 πιο συστηματικά κυρίως στις ΗΠΑ, τον Καναδά και την Αυστραλία. Έτσι, το εθιμικό δίκαιο των κανακάρηδων ατόνησε για πρακτικούς λόγους.

Ωστόσο, τα ήθη και τα έθιμα καλά κρατούν μέχρι και σήμερα. Οι γυναίκες εξακολουθούν να φορούν για όλες τους τις δραστηριότητες τις παραδοσιακές υφαντές φορεσιές, ακόμα και εκτός Καρπάθου, ενώ στο πλούσιο εθιμοτυπικό ξεχωρίζουν οι παραδόσεις του γάμου, του Πάσχα, η τελετή της ονοματοθεσίας των εφτά που γίνεται τις πρώτες επτά ημέρες ζωής του νεογέννητου.

Η αρχιτεκτονική των σπιτιών ακολουθεί τη διάταξη του χώρου και η δομή του αντανακλά τις υλικές ανάγκες της οικογένειας. Τα σπίτια είναι συνήθως χτισμένα σε σχήμα Γ και αποτελούνται μια μεγάλη ορθογώνια αίθουσα, το λεγόμενο μεγάλο σπίτι, ένα μικρότερο δωμάτιο και ένα άλλο ακόμη, το κελί, που συνήθως χρησιμοποιείται ως κουζίνα. Όλα τα σπίτια είναι πλούσια διακοσμημένα με υφαντά που υφαίνουν οι ντόπιες με έντονα χρώματα και σχέδια από την καθημερινότητα.

Το κύριο κοινωνικό κέντρο του χωριού είναι η εκκλησία. Κάθε θρησκευτική και κοινωνική εκδήλωση λαμβάνει χώρα γύρω από τον περίβολο της εκκλησίας. Η μεγαλύτερη και σημαντικότερη γιορτή της Ολύμπου είναι το πανηγύρι του ¶η Γιάννη στις 29 Αυγούστου που γίνεται σε ένα απομονωμένο ξωκλήσι μακριά από το χωριό. Το ιδιαίτερο τελετουργικό που ακολουθούν στο πανηγύρι οι κάτοικοι της Ολύμπου συγκεντρώνει το ενδιαφέρον όχι μόνο απλών επισκεπτών από όλη την Ελλάδα αλλά και ανθρωπολόγων και εθνολόγων που έρχονται για να μελετήσουν τα έθιμα της Ολύμπου.

Οι ρίζες των τελετουργικών χάνονται στην ιστορία καθώς δεν απαντώνται πουθενά αλλού εκτός της Ολύμπου, ούτε και σε κοντινά χωριά της Καρπάθου. Για τις επιρροές των εθίμων υπάρχουν πολλές και διαφορετικές θεωρίες, ενώ η αρχαΐζουσα, δωρική μάλλον διάλεκτος που μιλούν οι ντόπιοι δείχνει το μακρύ παρελθόν τους.

Το ζωντανό λαογραφικό μουσείο της Ολύμπου απειλείται καθημερινά από τον εκσυγχρονισμό και τους εξωγενείς παράγοντες, ειδικά από την ευκολότερη πρόσβαση των επισκεπτών. Η Όλυμπος εξακολουθεί να αντιστέκεται σθεναρά και ελπίζουμε ότι ο αδάμαστος χαρακτήρας της δεν θα υποταγεί στους φρενήρεις ρυθμούς της εξέλιξης. Για να μυηθείτε στα μυστικά της Ολύμπου μπορείτε να επισκεφτείτε το Μουσείο Ελληνική Λαϊκής Τέχνης, Κυδαθηναίων 17, Πλάκα, Αθήνα.

Πώς να πάτε στην Κάρπαθο
Με αεροπλάνο από το Διεθνές Αεροδρόμιο Αθηνών ή με ferry boats αναχωρούν από το λιμάνι του Πειραιά.
Λιμεναρχείο Καρπάθου: +30 22450 22227
Αεροδρόμιο: +30 22450 91030

Κείμενο: Στέλλα Πράσινου
Φωτογραφίες: Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης

www.pass2greece.gr


Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...