Θέατρο Σκιών – ο αθέατος κόσμος της ελληνικής λαϊκής παράδοσης

 
Το παιχνίδι της σκιάς με το φως στο θέατρο αντικατοπτρίζει το πέρασμα από την επίγεια στη μεταθανάτια ζωή. Το πανί που επιτρέπει να φαίνονται μόνο φιγούρες χωρίς λεπτομέρειες, διαχωρίζει την ύλη από το πνεύμα. Οι χάρτινες κούκλες πίσω από το παραβάν στην αρχή ζωντάνευαν αγαπημένα πρόσωπα και στη συνέχεια εξέφραζαν ανείπωτους συμβολισμούς κάθε λαού.

Η ιστορία του Θεάτρου Σκιών χάνεται στα βάθη της Ανατολής. Το ίδιο μυστήριο που καλύπτει τους πρωταγωνιστές της σκηνής, τυλίγει και την πραγματική του γενέτειρα. Στην Ινδία, την Ταϋλάνδη, την Ινδοκίνα οι πανάρχαιες φιγούρες κινούνταν από τους ιερείς αναπαριστώντας θρησκευτικούς μύθους. Στη συνέχεια απλώθηκε σε όλες τις χώρες της Άπω Ανατολής και εξελίχθηκε ιδιαίτερα στην Κίνα.
Η ανθρώπινη ανάγκη επικοινωνίας με τους νεκρούς αλλά και η θρησκευτική προπαγάνδα των ιερέων εξελίχθηκε σε μια μορφή τέχνης που επιστράτευσε ζωγράφους, χαράκτες, μουσικούς, συγγραφείς. Οι Κινέζοι κατασκεύαζαν λεπτοδουλεμένες φιγούρες από δέρμα γαϊδάρου. Καθεμία αποτελούνταν από 11 κομμάτια ώστε να είναι ευέλικτες δίνοντας ρεαλιστική αίσθηση κίνησης. Ως Θέατρο Σκιών εμφανίστηκε πρώτη φορά περίπου 2 αιώνες π.Χ. Ο μάγος του αυτοκράτορα Wu ti προσπάθησε να τον παρηγορήσει για το χαμό της αγαπημένης του πριγκίπισσας, αναπαριστώντας την.
Από την αυτοκρατορική αυλή, η νέα μορφή διασκέδασης κατέκλυσε τις λαϊκές γειτονιές και μεταφέρθηκε από πλανόδιους ή τσιγγάνους σε όλη την Ασία και στις χώρες της Βόρειας Αφρικής.

Η περίοδος της τουρκοκρατίας έφερε σε όλη την αυτοκρατορία ένα νέο είδος θεάτρου που ψυχαγωγούσε τον κόσμο κυρίως με παραστάσεις σεξουαλικού περιεχομένου, παρόλο που τους περισσότερους ρόλους έπαιζαν άνδρες. Υπάρχουν αρκετές ομοιότητες αυτού του τύπου παράστασης με τις κωμωδίες του αρχαίου ελληνικού θεάτρου: αθυροστομία, άνδρες που υποδύονται γυναίκες, σενάρια σε καθημερινή γλώσσα. Αυτή την περίοδο γεννιέται μια καθοριστική για την ελληνική παράδοση φιγούρα: ο ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ.

Η παράδοση λέει ότι ο μαυρομάτης (καρά+γκιοζ στα τούρκικα) ήρωας ζούσε στην Προύσα. Ο φίλος του Χατζηαβάτης τον πρότεινε στον πασά για να προσληφθεί ως εργάτης στο κτίσιμο του παλατιού. Οι εργασίες όμως στο σεράι δεν προχωρούσαν εξαιτίας του Καραγκιόζη ο οποίος δεν άφηνε κανέναν να δουλέψει με τα αστεία του. Ο πασάς εκνευρίστηκε και θανάτωσε τον Καραγκιόζη θεωρώντας τον υπεύθυνο. Στη συνέχεια τον κατέλαβαν τρομερές τύψεις. Ο Χατζηαβάτης προσπαθώντας να του φτιάξει το κέφι, έστησε ένα θέατρο σκιών με πρωταγωνιστή τον άτυχο Καραγκιόζη και διηγούνταν τα αστεία που έλεγε όσο ζούσε.
Ένας διαφορετικός θρύλος, αναφέρεται στον Έλληνα Υδραίο Γ.Μαυρομάτη που έφερε το θέατρο σκιών από την Κίνα στην Ελλάδα και έδωσε το όνομά του στον πρωταγωνιστή του.

Ο Καραγκιόζης παιζόταν στα τούρκικα και τα ελληνικά, σε κάθε αγορά, καφενείο, παράγκα και αγαπήθηκε θερμά από τον κόσμο. Οι καραγκιοζοπαίκτες είχαν πολύπλευρα ταλέντα κατασκευάζοντας μόνοι τους τις φιγούρες, στήνοντας τα σκηνικά και ελέγχοντας το φωτισμό του θεάτρου, σκαρώνοντας νέες ιστορίες και απομνημονεύοντας τις παλιές, παίζοντας διάφορους ρόλους.
Ο ταλαίπωρος ξυπόλητος Έλληνας που προσπαθούσε να επιβιώσει με εξυπνάδα και πονηριά στην τουρκοκρατούμενη χώρα του, ανήκε στην «τάξη των ανθρώπων του σφυριού και του δρεπάνου». Έτσι ονομάστηκαν όσοι εργάζονταν στην πόλη, σε βιοτεχνίες και στα χωράφια. Στην Οθωμανική επικράτεια υπήρχαν άλλες δύο τάξεις: «τάξη των ανθρώπων του σπαθιού» - ίσχυε για τους πολεμιστές αλλά και τους κτηνοτρόφους, «τάξη των ανθρώπων της πένας» την οποία αποτελούσαν ιερείς, δικαστικοί και πολιτικοί, υπάλληλοι και γραμματείς.

Το 1841, η αθηναϊκή εφημερίδα «Ταχύπτερος φήμη» για πρώτη φορά αναφέρει το όνομα του Καραγκιόζη, παρουσιάζοντας μια παράσταση που θα παιζόταν στο ελεύθερο πλέον Ναύπλιο από τον Μπάρμπα-Γιάννη Βράχαλη.
Το 1890, ο Πατρινός Δημήτρης Σαρδούνης γνωστός ως «Μίμαρος» εξαιτίας των καταπληκτικών του μιμήσεων, εξελληνίζει ριζικά τον Καραγκιόζη. Αφαιρεί τη βωμολοχία και εισάγει πολιτική και κοινωνική κριτική, προσεγγίζοντας κατά πολύ την αρχαία σάτιρα του Αριστοφάνη. Ο καλλιτέχνης με το οξύ χιούμορ και τη μπάσα φωνή του ψάλτη, είχε ήδη μυηθεί στα θέατρα σκιών της Πάτρας και μπορούσε να οργανώσει τόσο σκηνογραφικά όσο και συγγραφικά επίκαιρες παραστάσεις.
Ένας από τους μαθητές του Μίμαρου ήταν ο Θεόδωρος Θεοδωρέλλος που με τη σειρά του δίδαξε το Σωτήρη Σπαθάρη, πατέρα του Ευγένιου Σπαθάρη.

Κάθε καραγκιοζοπαίκτης πρόσθετε στοιχεία και φιγούρες στο μέχρι τότε απλούστερο θέατρο. Οι βασικοί χαρακτήρες είναι:
Καραγκιόζης
Αντιεξουσιαστής αλλά πανέξυπνος, παντρεμένος με την Αγλαϊα και πατέρας τριών παιδιών. Μονίμως άνεργος και τόσο φτωχός που δεν έχει τίποτα άλλο να χάσει. Φιλοσοφεί τη ζωή και αντιμετωπίζει τις δυσκολίες με χιούμορ, ειρωνεία και κέφι.
Χατζηαβάτης
Κατάλοιπο του ραγιά της τουρκοκρατίας. Δουλοπρεπής, ευγενικός, σωστός οικογενειάρχης αλλά ταυτόχρονα και απατεώνας, μπλεγμένος σε διάφορες βρωμοδουλειές.
Μπάρμπα-Γιώργος
Θείος του Καραγκιόζη από τη Ρούμελη. Καθαρός και ντόμπρος άνθρωπος, προσπαθεί να προστατέψει τον Καραγκιόζη.
Διονύσιος
Παλιός αριστοκράτης από τη Ζάκυνθο, που δεν μπορεί να ξεπεράσει στον ξεπεσμό του. Ευχάριστος, εύπιστος και καλοντυμένος.
Σταύρακας
Κουτσαβάκης από τον Πειραιά. Χαρακτηριστικός «τσάμπα μάγκας».
Εβραίος
Πλούσιος έμπορος της Θεσσαλονίκης, τσιγκούνης, πονηρός και δειλός.
Πασάς
Είναι ο εκπρόσωπος της τούρκικης εξουσίας και την επισημότητά του την εκδηλώνει με το σοβαρό, αυστηρό ύφος του και με τον στόμφο της ομιλίας του.
Βεληγκέκας
Αντιπροσωπεύει την εκτελεστική εξουσία της δημόσιας τάξης. Είναι τουρκαλβανός στην καταγωγή, κουτός, απολίτιστος, λιγόλογος.
Μορφονιός
Νάνος με πελώριο κεφάλι και μακριά μύτη γι'αυτό μιλάει και μ'αυτή. Είναι καλοαναθρεμμένος και πολύ λιγόψυχος, έτσι, όταν τον φοβερίζει ο Καραγκιόζης λιποθυμάει.

Το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο Σκιών βρίσκεται σε άνθιση από το 1915 μέχρι το 1950. Ο κόσμος ταυτίζεται με το λαϊκό ήρωα που ξεστομίζει όσα θέλει ο καθένας να πει. Η φτώχεια, η κοινωνική αδικία, ο πολιτικός αναβρασμός, οι πόλεμοι είναι θέματα που φιλτράρονται μέσα από το χιούμορ του θεάτρου, παρουσιάζοντας τελικά γυμνή την αλήθεια.

Παρόλο που οι καραγκιοζοπαίκτες είχαν δύσκολη νομαδική ζωή, ήταν φτωχοί και περιπλανώμενοι, αδικημένοι ως προς την αξία του έργου και του ταλέντου τους, εντούτοις πολλοί ήταν αυτοί που ασχολήθηκαν και συνεχίζουν μέχρι τις μέρες μας.
• Ο Θανάσης Σπυρόπουλος ζωντανεύει τον Καραγκιόζη στα δύο του θέατρα: το Σπυροπούλειο (Αγ.Ανάργυροι) και το Παραδοσιακό Θέατρο Σκιών (Γαλάτσι).
• Ο Θεσσαλονικιός Γιάννης Χατζής, προωθεί με παραστάσεις και συγγράμματα το Θέατρο Σκιών εδώ και 30 χρόνια, σε όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό.
• Στο θεατράκι «Φιγούρες και Κούκλες» της Πλάκας, ο μαθητής του Ευγένιου Σπαθάρη Τάσος Κώνστας προσομοιάζει τους κλασικούς ήρωες στις σύγχρονη πραγματικότητα.
• Ο Δήμος Πατρέων οργανώνει κάθε χρόνο Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου Σκιών προς τιμήν του συντοπίτη Μιμάρη.
• Η οικογένεια Χαρίδημου, μετράει τρεις γενιές καραγκιοζοπαιχτών. Ο Σωτήρης Χαρίδημος παραχώρησε το οικογενειακό υλικό στον Πολιτισμικό Οργανισμό του Δήμου Αθηναίων, δημιουργώντας στο Θησείο το «Εργαστήριο και Μουσείο Θεάτρου Σκιών Χαρίδημος».
• Στο «Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης» φιλοξενείται μια σημαντική συλλογή του Θεάτρου Σκιών.
• Το 1991 ιδρύθηκε το Σπαθάρειο Μουσείο Θεάτρου Σκιών υπό την επίβλεψη του Ευγένιου Σπαθάρη και την υποστήριξη του Δήμου Αμαρουσίου. Στεγάζεται σε ένα νεοκλασικό κτίριο της Πλατείας Κασταλίας και φιλοξενεί τη μεγάλη συλλογή της οικογένειας.

Σήμερα που το σλόγκαν «θα φάμε, θα πιούμε και νηστικοί θα κοιμηθούμε…» είναι εξίσου επίκαιρο, οι συνεχιστές της Ελληνικής λαϊκής παράδοσης καλούνται να μας υπενθυμίσουν τον μποέμ Έλληνα που δεν ξεχνάει το χιούμορ και την κριτική του διάθεση.

Αφήνοντας πίσω του άξιους διαδόχους, στις 9 Μαϊου 2009 ο Ευγένιος Σπαθάρης έγινε πρωταγωνιστής στις Σκιές του Θεάτρου του…

Κείμενο: Σοφία Μπουρνατζή
Φωτογραφίες: Τα Τεύχη του "Καραγκιόζη βρίσκονται στην Ελληνική Βιβλιοθήκη Νοτίου Καλιφόρνιας. Αποτελούν γενναιόδωρη εισφορά του κ. Αθανάσιου Καρρά.
Πληροφορίες – πηγές:
http://www.karagiozismuseum.gr/
http://notebook.pblogs.gr/2009/03/hwris-apokliseis-to-theatro-skiwn-tha-katalhxei-sto-moyseio.html
http://ebvomadiaio-rantevou.pblogs.gr/2010/01/h-istoria-toy-karagkiozh-b-meros.html
http://www.infocenterpatras.gr/karagiozis.php
http://www.karagkiozis.com/istorika-page.htm
http://alex.eled.duth.gr/academy/KARAGIOZIS/3.htm
http://www.paidika.gr/
http://www.karagkiozis.gr/formula.html

www.pass2greece.gr



Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...