Φράγματα – Μνημειώδη έργα ελληνικών ποταμών..

 
Η ανάγκη των πληθυσμών για συλλογή πόσιμου νερού σε περιόδους ανομβρίας δεν είναι σημερινό φαινόμενο ούτε οφείλεται αποκλειστικά στις σύγχρονες κλιματικές αλλαγές του πλανήτη. Τα φράγματα ανακαλύφθηκαν κάποιες χιλιετίες πριν από πρωτοπόρους κατασκευαστές, οι οποίοι πρότειναν τη λύση στο μεγάλο πρόβλημα που ταλάνιζε αστούς και αγρότες.

Το αρχαιότερο φράγμα του κόσμου δημιουργήθηκε στην περιοχή Γιάβα της Ιορδανίας (αρχαία Άνω Αίγυπτος), 4.000 χρόνια πριν! Η Αίγυπτος και η Συρία θεοποίησαν από νωρίς τους ποταμούς τους αντιλαμβανόμενες το υπέρτατο αγαθό που τους προσέφεραν και παρενέβησαν στη ροή τους για να σώσουν ανθρώπινες ζωές και περιουσίες.
Οι αρχαίοι λαοί παρακολουθούσαν ανήμποροι τα ποτάμια τους να φουσκώνουν και να πλημμυρίζουν, παρακαλώντας να βγάλουν μόνο όσο νερό τους ήταν απαραίτητο. Αν ο Θεός Ποταμός θύμωνε, η πλημμύρα θα ήταν τρομακτική καταστρέφοντας ό,τι υπήρχε στο πέρασμά του. Άρα, μια βασική προϋπόθεση ήταν να ελέγξουν τη δύναμη της ροής του. Το κατάφεραν, κατασκευάζοντας ένα έργο κάθετα στην κοίτη του, με σκοπό να κόψουν τη ροή του. Όταν το νερό συναντούσε το φράγμα, άλλαζε πορεία και διαχέονταν έξω από τις όχθες του ποτίζοντας τις καλλιέργειες.
Αργότερα, σκέφτηκαν πως θα μπορούσαν όσο νερό δε χρειάζονταν να το συλλέξουν για μεταγενέστερη χρήση. Έκλεισαν ένα μέρος του ποταμού, δημιουργώντας δεξαμενές και τεχνητές λίμνες.
Προοδευτικά, αναγνώρισαν ότι αν ο συμπαγής τοίχος είχε πόρτες που ανοιγόκλειναν, το νερό θα μπορούσε να περάσει με ελεγχόμενη ροή και να σταματήσει να πλημμυρίζει η γύρω περιοχή.

Οι κατασκευές του 20ου αιώνα είναι τόσο εντυπωσιακές που εντάσσονται απαραίτητα στα προγράμματα τουριστικών ξεναγήσεων. Το φράγμα του Ασουάν στην Αίγυπτο, το φράγμα Χούβερ της Αριζόνα, θεωρούνται αγαπημένο φόντο φωτογραφιών ή κινηματογραφικών γυρισμάτων. Η Κίνα ολοκλήρωσε το 2008 τις εργασίες στο φράγμα του ποταμού Γιανγκτσέ. Το μεγαλειώδες έργο μήκους 2.309 μέτρων και ύψους 101 μέτρων, συγκρίνεται ως προς το μέγεθος και τη δυσκολία κατασκευής του με το Σινικό τείχος.

Η Ελλάδα παρουσίασε το πρώτο της φράγμα στα παράλια της δυτικής Αιτωλοακαρνανίας, στην αρχαία Αλυζία. Το φράγμα χρονολογείται από τον 1ο π.Χ. αιώνα και δίνει μαθήματα σταθερής κατασκευής εφόσον διατηρείται ως επισκέψιμο μνημείο έως σήμερα.
Την ίδια περίπου εποχή, κατά την περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, το νερό άρχισε να αξιοποιείται και στη μηχανική. Εμφανίστηκαν οι νεροτροχοί που έδιναν κίνηση στους μύλους μέσω ιμάντα ώστε να παραχθούν άλευρα. Για πολλούς αιώνες, οι μύλοι λειτουργούσαν με αυτή την εφεύρεση σε όλη την Ευρώπη.
Αντιπροσωπευτικά δείγματα μηχανισμών υδροκίνησης, εκθέτονται στο Μουσείο Υδροκίνησης Δημητσάνας, το μοναδικό θεματικό του είδους του.

Το 18ο αιώνα τέθηκαν οι βάσεις για τη μέγιστη αξιοποίηση του τρεχούμενου νερού. Οι μηχανικοί διαπίστωσαν ότι μπορούσαν να εκμεταλλευτούν ένα ποτάμι όχι μόνο για άρδευση καλλιεργειών ή παροχή πόσιμου νερού αλλά και για παραγωγή ενέργειας. Εξέλιξαν τους νεροτροχούς σε υδροστρόβιλους που με τη δύναμή τους μετέτρεπαν την κινητική σε μηχανική ενέργεια. Τα φράγματα που κατασκευάστηκαν στη συνέχεια, εξυπηρετούσαν διπλό σκοπό. Ανάλογα με τον ποταμό και τις ανάγκες της περιοχής, οι μηχανικοί φραγμάτων στην Ελλάδα ξεκίνησαν συστηματικά από το 1950 την κατασκευή τους, χρησιμοποιώντας τα σαν απλούς ταμιευτήρες ή παράλληλα ως μέσα παραγωγής υδροηλεκτρικής ενέργειας.
Σήμερα, η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (Δ.Ε.Η.) στρέφεται δυναμικά στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας όπως ηλιακή, αιολική και κυρίως υδροηλεκτρική. 16 μεγάλοι και 8 μικρότεροι υδροηλεκτρικοί σταθμοί που βρίσκονται σε φράγματα ποταμών ή τεχνητές λίμνες παράγουν το 15% της συνολικής ηλεκτρικής ενέργειας. Σε επίπεδο προστασίας περιβάλλοντος, εφόσον δεν εξαντλούν φυσικούς πόρους και δε ρυπαίνουν με λύματα ή αέρια θεωρούνται απολύτως αποδεκτοί.

Εκτός της χρηστικής τους λειτουργίας, τα φράγματα αποτελούν και πρωτόγνωρα αξιοθέατα. Αρκετοί νομοί της Ελλάδας αξιοποίησαν τις τεχνητές λίμνες και ανέπλασαν τις γύρω περιοχές εξελίσσοντάς τες σε ειδυλλιακά τοπία για τους επισκέπτες. Οι ίδιες οι κατασκευές εξαιτίας της μοναδικότητάς τους, είναι σήμα κατατεθέν της περιοχής τους. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι:

Φράγμα Αλιάκμονα (Κοζάνη)
Στο φράγμα της τεχνητής λίμνης Πολυφύτου του ποταμού Αλιάκμονα, δεσπόζει η Υψηλή Γέφυρα των Σερβίων που εκτείνεται σε μήκος 1.372 μέτρων πάνω από τη λίμνη δημιουργώντας ένα τοπίο που δε θυμίζει σε τίποτα Ελλάδα! Στο χώρο του Ναυτικού Ομίλου Κοζάνης, κατασκευάστηκε μαρίνα δίπλα στη γέφυρα όπου κάθε χρόνο διοργανώνονται ναυταθλητικές δραστηριότητες. Ανεμπόδιστη θέα απολαμβάνει κάποιος από το χωριό Νεράιδα, το οποίο διαθέτει ξενοδοχεία, ταβέρνες και café.

Φράγμα Θησαυρού (Δράμα)
Το μεγαλύτερο φράγμα των Βαλκανίων έχει ύψος 175 μέτρα. Οι σχεδιαστές του προφανώς είχαν ως πρότυπα τα μνημεία των Αζτέκων γιατί η πέτρινη επιβλητικότητά του μόνο με αυτά μπορεί να συγκριθεί…Ακολουθώντας μια φιδογυριστή διαδρομή ανάμεσα σε πυκνά δάση, ο επισκέπτης οδηγείται στο υψηλότερο σημείο του φράγματος - το «μπαλκόνι» του Νέστου – κάτω από το οποίο ρέουν ήρεμα τα νερά του ποταμού.

Φράγμα Στρυμόνα (Σέρρες)
Η τεχνητή λίμνη Κερκίνης ανέστρεψε τα δεδομένα: Αντί να χαθεί χλωρίδα και πανίδα με την επικάλυψη περιοχών από νερό, δημιουργήθηκε ένας σημαντικός υδροβιότοπος με τεράστια ποικιλία χλωρίδας και πανίδας που μάλιστα προστατεύεται από τη διεθνή συνθήκη RAMSAR.

Φράγμα Άγρα (Πέλλα)
Η Πέλλα με τον πλούσιο υδάτινο κόσμο της συμμετέχει στο χορό των φραγμάτων. Η τεχνητή λίμνη του Άρδα – Εδεσσαίου είναι επίσης προστατευόμενος υδροβιότοπος μεγάλης οικολογικής αξίας.

Φράγμα Πλαστήρα (Καρδίτσα)
Η γαλάζια λίμνη του ομώνυμου φράγματος που ονειρεύτηκε ο Νικόλαος Πλαστήρας, είναι ένας παράδεισος σε υψόμετρο 750 μέτρων. Ιδανικός τόπος για ξεκούραση λίγων ημερών σε κάποιον παραδοσιακό ξενώνα ή για εναλλακτικές δραστηριότητες βουνού ανάμεσα σε οξιές και έλατα.

Φράγματα Αχελώου (Αιτωλοακαρνανία)
Ο Αχελώος, ο δυνατότερος ποτάμιος θεός κατά τη μυθολογία, έχει την τιμή να φιλοξενεί στα τρία φράγματά του, αντίστοιχες τεχνητές λίμνες. Η λίμνη Καστρακίου, η λίμνη Κρεμαστών (η μεγαλύτερη της Ελλάδας στα σύνορα με το νομό Ευρυτανίας) και η λίμνη Στράτου διαμορφώνουν έξοχα τοπία τα οποία συνδυάζουν όλους τους τόνους της πράσινης βλάστησης και των γαλάζιων νερών της λίμνης. Ακολουθώντας τον Αχελώο κατά μήκος, απαραίτητο αξεσουάρ είναι η φωτογραφική μηχανή.

Φράγμα Αώου (Ιωάννινα)
Η ομώνυμη τεχνητή λίμνη που βρίσκεται κοντά στο Μέτσοβο, έχει κάθε λόγο να χαρακτηρίζεται αλπική εφόσον βρίσκεται σε υψόμετρο 1.350 μέτρων! Το χειμώνα η λίμνη παγώνει ιδανικά για snowmobile, ενώ το καλοκαίρι διαχέει τη δροσιά της στους επίδοξους ψαράδες.

Φράγμα Πουρναρίου (Άρτα)
Ο ποταμός Άραχθος εμφανίζει την τεχνητή λίμνη Πουρναρίου ως στολίδι του. Το παραλίμνιο χωριό Κάτω Καλεντίνη με μόνιμους κατοίκους ανθρώπους και πουλιά, δεν είναι απλώς ένα παρατηρητήριο υπέροχης θέας αλλά και αφετηρία για την εξερεύνηση μιας μυστικής γωνιάς της λίμνης με καταρράκτες!

Φράγμα Λάδωνα (Αρκαδία)
Παραπόταμος του Αλφειού, ο Λάδωνας είναι ο νονός της τεχνητής λίμνης. Εκτός από το παρθένο φυσικό περιβάλλον που διαθέτει, αυτή η λίμνη κρύβει τη δική της «Κυρά». Μια πέτρινη γέφυρα που κτίστηκε για να διασχίζουν τον ποταμό οι Αρκάδες του 11ου αιώνα, την «Κυρά της Γέφυρας». Όταν πλημμύρισε η χαράδρα για να δημιουργηθεί η λίμνη, η γέφυρα εξαφανίστηκε. Ξεπροβάλλει κάθε καλοκαίρι που πέφτει η στάθμη του νερού.

Ο Λούρος, ο Αξιός, ο Πηνειός, ο Έβρος, ο Αλιάκμονας είναι μερικά ακόμη από τα ποτάμια των οποίων τα φράγματα έγιναν αφορμή για τη δημιουργία ζωτικών υδροβιότοπων.
Η άλλη πλευρά του νομίσματος στην κατασκευή φραγμάτων είναι οι άσχημες επιπτώσεις σε περιβάλλον και ανθρώπους όπως: η αναγκαστική μετακίνηση πληθυσμών, το μεγάλο οικονομικό κόστος κατασκευής και συντήρησης τους, τα λύματα που ελευθερώνονται από το τσιμέντο, η εξαφάνιση οικισμών ίσως και μνημείων κάτω από το νερό, η εξαφάνιση ειδών χλωρίδας και πανίδας από την αλλαγή του οικοσυστήματος.

Παρόλα αυτά, ο προσεκτικός σχεδιασμός, η εμπεριστατωμένη μελέτη, η κατασκευή σύμφωνα με τις προδιαγραφές της Παγκόσμιας Επιτροπής Φραγμάτων (ICOLD) και των οικολογικών οργανώσεων, η ορθολογιστική χρήση του νερού και η αυστηρή νομοθεσία στη ρίψη βιομηχανικών λυμάτων, μπορούν να επιτρέψουν την ελαχιστοποίηση των μειονεκτημάτων.
Ιδιαίτερα όταν εκτός από την καθαρή ενέργεια που παράγουν είναι κτισμένα και με οικολογικό τρόπο. Παράδειγμα προς μίμηση είναι το Φράγμα της Πλατανόβρυσης στη Δράμα που κτίστηκε εξ ολοκλήρου από κυβόλιθους «ιπτάμενης τέφρας». Το περίεργο αυτό υλικό προέρχεται από τα κατάλοιπα της καύσεως λιγνίτη και είναι καταστρεπτικό για το περιβάλλον. Χρησιμοποιώντας το για κατασκευές, αφενός αξιοποιείται εποικοδομητικά, αφετέρου δε ρυπαίνει.

Πάνω από 150 φράγματα υπάρχουν ή σχεδιάζονται στην Ελλάδα. Άλλα τόσα μικρά, μπορούν να αντιμετωπίσουν τη λειψυδρία στα νησιά, προσφέροντας στους επισκέπτες τους αποδεδειγμένα το τερπνόν μετά του ωφελίμου.

Κείμενο: Σοφία Μπουρνατζή
Πληροφορίες:
www.kathimerini.gr
www.ecotec.gr
http://www.blackout.gr/keimena/77
www.wikipedia.gr
http://www.enet.gr/online/online_obj?pid=211&tp=T&id=62460400
http://sfrang.com/historia/selida625.htm
http://web.auth.gr/e-topo/TOMEIS_INDEX/
http://www.limnikremaston.gr/content/view/16/31/lang,el/
www.ana-mpa.gr/anaweb/
www.enavotsalostilimniplastira.gr

www.pass2greece.gr



Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...
Πατήστε εδώ για μεγέθυνση...